Тыюлардан кыюларга ни зыян?

Соңгы вакытларда телевизор кабызсаң да, газета битләрендә дә Россиягә чит илләрдән азык-төлек кертүне чикләү турында еш искә алына. Кемнәрдер ризыкка бәя үзгәрмәсме дип, кемнәрдер кибет киштәләре бушап калмасмы дип борчыла.

Югыйсә Россия өчен мондый тыюлар яңалык та түгел бит инде. Америка Кушма Штатлары дөнья буенча ни дә булса алар те­ләгәнчә эшлән­мәсә, әле Африка илләре, әле башка төбәкләр өчен азык-төлек чик­ләү­ләрен элегрәк тә кертеп караганнары бар. Бу алым АКШ өчен күптәннән стратегик корал сыман бер нәрсәгә әве­релеп бара бугай.

Сәбәбе табылып тора. Бу юлы Россия – Украина мөнәсә­бәтләре өлге итеп алынса, 1980 елда СССР Әфганстанга гаскәр керткәннән соң безгә карата шундый чикләүләр куелган иде. Максатлары бер үк: халык арасында ризасызлык тудырып, ниндидер социаль шартлаулар китереп чыгару. Тик азык-төлек белән үзен генә түгел, тагын да шундый берничә илне тәэмин итә алырлык мөмкинлеге булган Россия мондый чикләүләр нәтиҗәсендә үз хәлен тирән­нәнрәк аңлый һәм чарасын күрә башлый. Бу юлы да шулай булачагына шик юк.

7 августтан башлап Америка Кушма Штатлары, Норвегия, Австралия һәм Евросоюз илләреннән Россиягә азык-төлек кертелү туктатылганнан соң, элегрәк кабул ителгән “Халыкны азык-төлек белән тәэмин итү куркынычсызлыгы” дәүләт програм­ма­сының тиз арада яңа варианты эш­ләнергә тиеш иде. Редак­циягә яңарак килеп ирешкән хәбәр­ләргә караганда, мондый документ инде әзер һәм 30 сен­тябрьдә рәсми рәвештә кабул ителә­чәк. Программа автор­ла­ры­ның берсе – РФ авыл хуҗа­лыгы министры урынбасары Дмитрий Юрьев әйтүен­чә, программада күздә тотылачак чаралар, аерым алганда, һәр төр азык-төлеккә, шул исәп­тән яшелчә, җиләк-җи­мешкә алмаш табу, күп төрле башка чаралар нигезендә Рос­сиядә азык-төлек товарларына бәяләр күтәрел­мәя­чәк. “Билгеле, моменттан фай­даланып калырга омтылучы кайбер җитеш­те­рү­че­ләр, эшкәр­түче һәм са­тучы­ларның башлангычы бе­лән урыннарда бәяләр тир­бәле­ше килеп чыгарга мөм­кин. Андый очрак­ларның һәр­кай­сы буенча тик­шерүләр үткә­ре­­леп, бәя күтә­рүләр нигезсез булганда, җит­ди чара күре­лә­чәк”, – ди министр урын­басары.

Белгечләр раславынча, кулланучылар кәрзиненә керә торган төп продуктлар, шул исәптән яшелчә, җиләк-җимеш һәм башка төр продуктларны үзебездә җитеш­терү мөмкинлеге дә бар. Әй­тик, бәрәңге, алма, кыяр, помидор, төрле тәмләткечләр, кыскасы, табынга еш куела торган барлык төр продуктларны Россиянең күп тө­бә­гендә үзебез өчен генә түгел, тирә-күрше төбәкләрдә сату өчен дә үстерергә мөмкин. Бары тик тиешле бәя һәм алучы гына булсын.

Ит һәм сөт продуктлары турында әйтеп тә торасы түгел. РФ Сөт җитеш­терү­че­ләр берлеге рәисе Андрей Даниленко әйтүенчә, безгә чик­ләү куючы илләрдән кер­телә торган сөт һәм сөт продуктларын тиз арада үзе­безнеке белән алыш­тыру артык катлаулы булмаячак. Кай­берләрен без­гә дустанә караштагы дәү­ләтләрдән дә алырга мөмкин. Сербия сыры Швейцария­не­кеннән сыйфаты буенча әллә ни калышмый, диләр. Бәясе арзанрак икән әле. Кыскасы, Россиядә, шул исәптән Татарстанда да сөт һәм сөт продуктларын элек-электән күпләп җитештер­гән­нәр. Дәүләт үзе­безнең җитеш­терүчегә йөз белән борылганда, чит ил­ләрдәге кебек ярдәм һәм тиешле бәя булганда, ит белән сөтне эре хуҗалык­лар­да гына түгел, шәхси хуҗа­лыкларда да бермә-бер арттырырга мөм­кин­лекләр бар.

Балык үрчетү хуҗалыкла­ры турында аерым кайгыртасы бар. Дәүләт тарафыннан бирелә торган субсидияләр туктатылганнан соң, урыннарда бу эш сүрелә башлады. Яңартылган дәүләт программалары бу кадәресен дә исәпкә алыр, шәт.

Кыскасы, әлеге һәм башка чаралар нәтиҗәсендә без илдә буш кибет киштәләре күрмәбез дияргә нигез бар. Аннан килеп, дөнья бер Америка Кушма Штатларына яисә Евросоюз илләренә ге­нә дә терәлеп калмаган. Кытай, Аргентина, Бразилия, Сербия, Әзәрбәйҗан, Көнь­як Африка Республикасы, Чили, Мисыр, кыскасы, дөнья­ның бик күп илләре бүген Россия белән сәүдә элемтә­ләрен ныгытырга омтыла. Түләп алырга акчаң гына булсын.

Бүген инде үзебезнекеләр генә түгел, чит ил белгечләре дә чит илләрдән азык-төлек товарлары кертүне чик­ләү­нең Россия җитеш­те­рүчеләре өчен зыяныннан файдасы күб­рәк булачак дип фаразлый. Латвия тышкы эшләр министры Эдгар Ринкевич бел­дергәнчә, эм­баргоның вакыты сузылган саен, Россия җитештерүчесе иркенрәк сулыш алачак. Билгеле инде, матди файдасы да күбрәк булачак.

“Казан” агропромпаркында узган күргәзмәдә респуб­ликаның азык-төлек товарлары җитештерүчеләрдән дә шундый ук фикерләр ишетер­гә туры килде. Ни генә дисәк тә, бүген үзебезнең җитеш­терүчегә, эшкәртүче һәм сатучыга игътибар арта. Дәүләт тарафыннан да, банклардан да күптән көтелгән ярдәм булса, үзебезнекеләр җитештергән продуктлар чит илләрнекен­нән бер дә ким булмас, ди белгечләр. Дөрес, бу кадә­ресенә ирешер өчен ил казнасыннан шактый зур чыгымнар таләп ителә. РФ Аграр маркетинг институты җитәкчесе Елена Тюрина раславынча, чит илләрдән шактый артта калган Россия авыл хуҗалыгы җитештерүчесенә бүген шул ук Америка Кушма Штатлары, Евросоюз илләре белән бер тигезлеккә ирешер өчен 3,5 триллион сум чамасы инвестиция кертү кирәк. Ил икътисады мондый чыгымнарны күтәрә алырмы? Бу кадәресен инде киләчәк күрсәтер. Һәр­хәлдә, ел саен чит илләрдән 46 мил­лиард долларга азык-төлек товарлары сатып алганчы, үзебездә булган мөмкин­лекләрне киңрәк файдалана башлаганда, күпкә отышлырак булачак. Ни генә дисәләр дә, читтән продукция сатып алу – ул бит үзебезнең җи­теш­терүчегә тиешле акчаны ки­метү дигән сүз. Төрле дәү­ләт программалары ни­ге­зендә үзебезнең авыл ху­җа­лыгын тиешле дәрә­җәгә кү­тәрү отышлырак булыр иде. Ул чагында инде Америка Кушма Штатлары да, Евросоюз ил­ләре дә безнең белән төрле чикләү – эмбарголар те­лендә тү­гел, ә башкача сөй­ләшә баш­лар иде.

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 126, 27.08.2014/)