Беткән авылның бетмәс сагышы

2018 елның 8 августы, чәршәмбе

Кояшлы, эссе җәйнең матур бер көне. Билгеле инде, алмагачлар ак чәчәген күптән койган. Алай гына да түгел, алмагачлар да, бире­дәге җиләк-җимеш куаклары да, кыргыйланып, ешкынлыкка әверелгән. Әмма ти­рә-юнь табигате сихри гү­зәл­леген тамчы да җуй­маган. Баҗана елгасын аркылы чыгып, Илтимер яланына аяк басуга, борынга бөтнек исе кереп тула. Күк­рәкләр киңәеп, дөнья ир­кенәеп киткәндәй тоела. Аяк астында “Миңа да күз сал!” дигәндәй елмаеп, кып-кызыл булып пешкән җир җиләкләре тәгәрәшеп ята. Биниһая хозурлык!

Менә тау итәгенә  бер-бер артлы төрле төстәге, төрле маркадагы машиналар те­зелә башлады. Төз буй-сынлы ир-егетләр, балаларын, онык­ларын җи­тәк­ләгән сылу ха­тын-кыз­лар төркеме ишәй­гәннән-ишәйде. Кунак­лар­ның һәр­кайсын милли кием­дәге кызлар чәкчәк белән сыйлады.

Бу – “Илтимер авылы кө­не”. Искиткеч моңлы тавышы белән тирә-юньне яң­гы­ратып, Атлас Әмирул­лин “Илтимерем” җырын сузып җибәрде. Җыр шушы очрашу өчен махсус яздырылган. Җирле җитәкче-оештыру­чы­ларның Илтимер авы­лының кыскача гына тарихын, оч­рашуның максатын, көн тәртибен аңлаткан чыгышларыннан соң, халык зиратка юл алды. Азан мо­ңы, догалар, вәгазь тың­лан­ды. Аннан инде, өл­кәннәрне матур итеп би­зәлгән атлы арбаларга утыр­тып, шулай ук гармун, җыр-моң белән Илтимер урамнарына күтәрелдек. Кайчандыр ямь-яшел бәбкә үләнле ихаталарда кеше буе булып үскән кычыткан, әрек­мәннәр хакимлек итә. Анда-санда муртаеп, янтаеп беткән, әле череп җиргә сеңмәгән абзар-кура, капка баганалары сураеп тора. Тыныч көндә кызганыч хәл­дә калган хәрабәләр күңел­гә ниндидер әрнү ярасы сала...

Менә алдан ук хәстәрен күреп, печәне чабып алынган түгәрәк алан. Ул бүген сәхнә вазифасын башкарачак. Оч­рашуның төп җавап­лылыгын үз өстенә алган Илтимер егете – Ягъфәр Гыйбадуллин авыл очыннан урам беткәнче тезелеп киткән нигез ху­җа­ларын исемләп атап, кайтучыларны  бер-бер артлы үз янына чакыра башлады. 60 ка якын “оя”дан бик азы гына кайтмаган булып чыкты. Кү­бесе әлеге  очрашуга сагынып, атлыгып кайтуларын, нәсел дәвамчыларына туган якларын, ата-баба кабер­ләрен күрсәтергә дип юлга чыгуларын әйтте. Хә­зерге көндә Актанышта яшәүче Илтимер кызы Рә­шидә Тиме­рова-Мир­гая­зо­ва авылдаш­ларының һәм­мәсенә махсус пакетлар – бүләк әзерләгән иде. Анда хуш исле каен миллеге (бездә аны “пиннек” диләр), “Илтимер чәе”, сыйфатлы, төсле кәгазьгә бастырылган “Илтимерем” җыры­ның сүз­ләре.

Шатлыклы да, сагышлы да бу очрашу Илтимергә терә­леп торган Түке авы­лының  Сабантуй мәйда­нын­да дәвам итте. Ә анда туган авылының гүзәл  та­бигатенә мәдхия җыр­лаучы Галия Хуҗиәх­мә­това, туган авылындагы һәр кешенең холык-фигыленә туры китереп шигырь чыгарган Гөл­генә Рәхмәтуллина, чын шагыйрьдән багышлау яздырып кайткан Разиф Харисов, күңелләрне кузгата да, уйландыра да торган ши­гырьләр авторы Зөләйха Закирова үз­ләренең иҗат җимешләрен укыдылар.

Сокланып туймаслык ма­тур, җиләк-җимешкә ифрат та бай бу авылны ташлап китү ачысын кичер­гән кеше­ләрне күрү – азмы-күпме ми­ңа да таныш. Үсмер вакытта ерак әбием ягыннан туган тиешле Сания апа белән Харис абый Җәлилов­ларга ки­лә идем. Шул елларда гына юан нарат бүрә­нәдән хан сарае кебек биек йорт җиткер­гән­нәр иде алар. Менә шундый “дво­рец”ны үз кулларың белән төзеп, үз кулларың белән сүтеп ташла әле син?.. Классыбызда да Илти­мердән йөреп укучылар байтак булды. 1976 елда “Суга якын авылларны кү­черергә” дигән карар ни­гезендә Илтимер авы­лы­ның да кара исемлеккә кергәнен белгәч, бу авыл халкының йөзлә­ренә язылган хәсрәтен, күзләреннән коел­ган яшен үз күзләрем белән күрергә туры килде.  Әле менә шул хисләрне “Җир­сү ярасы” дигән ши­ гыремә салырга тырыштым. Әмма туган нигезне югалту авырлыгының чиреген дә аңламаганмын икән ул елларда. Нинди чиреге, йөздән берен дияргә ки­рәктер. Бәлки әле ул чагыштыру да аздыр...

Бер күченү – ярты пожар, дип юкка гына әйт­мәгән шул халык. Хөкүмәт тиешле акчасын бирсә дә, кендек каның тамган, тамыр типкән ояңны туздырып китү башына төшкән ке­шенең үзенә генә мәгъ­лүм олы фаҗига булган.  Күченгәннәренә утыз-кы­рык ел вакыт үтсә дә, хәзер дә телләрендә моңсу  хати­рә­ләр, юану, үз-үзләрен юату, җирсү сүзләре:

“Фәрхупҗамал апа 1989 елга кадәр Илтимердә яшә­де.  Берүзе калды, китмим дип, аяк терәп торды. Кышларда – юлсыз, кара төннәр­дә утсыз яшәү авырлыгы тора-бара аны да сындырды. Илти­мернең соңгы могиканы булып күченде”.
“Әле ярый, су баса дип, зиратыбызга кагылмадылар. Элгәрләребезгә рәх­мәт, зират өчен тау башын сайлаганнар”.
“Без яшь идек, әткәй-ән­кәйләр ничек чыдагандыр...” 
“Күрәчәктер. Хәзер менә авылыбызның урынын су басмаганга сөененеп яшибез...”

Әйткәнемчә, күңел­ләрен шигырь белән дә бушатты алар, җыр белән дә, уен-көлкеле истәлекләр белән дә.

Очрашуның иганә­че­ләре, Илтимер егетләре һәм кызлары: Рәүф Хуҗин, Роберт Шакиров (сабакташым Садыйк Шакировның улы), Разиф Харисов, Илгиз Галимов, Люция Госманова, Илиза Баязитова, Фәнзур Гайнетдинов, Фарис Фәт­хиев, Ягъфәр Гыйбадуллин, Зоя Салихова, Түке авылы мәчете тирән ихтирам һәм рәхмәт сүзләре белән телгә алынды. Алар­ның матди ярдәме белән Бания Гыйльметдинова җитәк­челег­ен­дә һәр кешегә җитәрлек итеп бай табын әзерләнгән иде.

Җыр-бию, төрле уеннар, шуклык-шаянлык бе­лән чиратлашып барган чыгышлар очрашуга бәйрәм төсе бирде. Алмаз Галиев, Гөлүсә һәм Ленар Габидиновлар, Көлемсәр  Хаҗипова, Атлас һәм Дилшат Әмирул­линнар, Фәнзилә Гаязова һәм башкалар үзләренең сәнга­ти осталыкларын күр­сәт­те.
“Илтимер авылы кө­не”­нең тагын бер бизәге итеп Зөбәер сигезьеллык мәктә­бен 1963 елда тәмамлау­чылар да чакырылган иде.

Аралашу таңга кадәр барды. Кайткан кунаклар яңа көннең яңа таңын җыр-моң, зур җиһанга, үзләре кебек аллы-гөлле йолдызчыклар булып чәчелгән салют белән каршыладылар.